Nöbetçi Eczaneler
- 2023 Dünya Aşılama Haftası sırasında başlatılan “Büyük Telafi (The Big Catch-Up)” girişimi kapsamında, 36 ülkedeki tahminen 18,3 milyon çocuk için 100 milyon dozdan fazla aşı ulaştırıldı.
- Bu çocukların yaklaşık 12,3 milyonu daha önce hiç aşı olmamış “sıfır doz çocuklar”dan oluşurken, 15 milyonu ise hiç kızamık aşısı yaptırmamıştı.
- Mart 2026’da tamamlanan girişim, 21 milyon çocuğa ulaşma hedefine yaklaştı. Ancak yürütücü kuruluşlar, her yıl çok sayıda bebeğin rutin aşılama hizmetlerinden yararlanamadığı uyarısında bulunuyor.
CENEVRE/NEW YORK, 24 Nisan 2026 – COVID-19 pandemisinin yol açtığı aşılama gerilemesini telafi etmeyi amaçlayan, çok yıllı ve çok ülkeli küresel bir girişim olan “Büyük Telafi (The Big Catch-Up – BCU)”, 36 ülkede 1–5 yaş arası yaklaşık 18,3 milyon çocuğa 100 milyondan fazla hayat kurtarıcı aşı dozu ulaştırarak bağışıklık açıklarının azaltılmasına katkı sağladı. Bu gelişme, Dünya Aşılama Haftası’nın başlangıcında Gavi Aşı İttifakı (Gavi), Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNICEF tarafından duyuruldu.
2023 ile 2025 yılları arasında ulaşılan 18,3 milyon çocuğun yaklaşık 12,3 milyonu daha önce hiç aşı olmamış “sıfır doz çocuklar”dan, 15 milyonu ise hiç kızamık aşısı yaptırmamış çocuklardan oluşmaktaydı. BCU kapsamında ayrıca, çocuk felcinin ortadan kaldırılması açısından kritik öneme sahip olan inaktive çocuk felci aşısından (IPV) 23 milyon doz uygulanarak eksik veya hiç aşılanmamış çocuklara ulaşıldı. Programın uygulama süreci 31 Mart 2026 itibarıyla tamamlandı. Nihai veriler henüz derlenmekte olmakla birlikte, küresel girişimin en az 21 milyon eksik aşılı veya hiç aşılanmamış çocuğa ulaşma hedefini yakalaması bekleniyor.
Bununla birlikte yürütücü kuruluşlar, telafi aşılamalarının bağışıklık açıklarını kapatmada önemli bir strateji olduğunu ancak çocukların korunması ve aşıyla önlenebilir hastalıkların salgınlarını engellemenin en etkili ve sürdürülebilir yolunun rutin aşılama programlarının kapsamını genişletmek olduğunu vurguluyor.
Aşı eşitsizliğinin giderilmesi
BCU girişimi, pandemi sonrası toparlanmanın ötesinde, aşıya eşit erişimdeki açığı kapatmaya odaklanıyor. Her yıl milyonlarca çocuk, bir yaşına gelmeden olması gereken temel aşıları yaptıramıyor. Bu çocukların büyük çoğunluğu kırılgan, çatışmalardan etkilenen veya hizmetlere erişimin sınırlı olduğu bölgelerde yaşıyor ve çoğu zaman ilerleyen yaşlarda da aşıya erişemiyor.
BCU kapsamında yer alan Afrika ve Asya’daki 36 ülke, dünya genelindeki sıfır doz çocukların yaklaşık yüzde 60’ına ev sahipliği yapıyor. Pandemiye bağlı aşılama programı kesintileri bu durumu daha da kötüleştirerek, bu ülkelerde zaten kronik olarak aşıya erişemeyen çocukların sayısına milyonlarca yeni sıfır doz çocuk eklenmesine yol açmıştı.
Bu soruna çözüm getirmeyi amaçlayan Büyük Telafi girişimi, ilk kez yalnızca bebeklik dönemi aşılamasına odaklanmakla kalmayarak, 1–5 yaş arası daha büyük çocuklara da sistematik olarak ulaşmak için rutin aşılama sistemlerini kullandı. Bu çocuklar, aslında bir yaşından önce yapılması gereken kritik aşıları kaçırmış olmaları nedeniyle “daha büyük” olarak tanımlanıyor ve halen aşı eksikliği nedeniyle risk altında bulunuyor.
BCU, ilgili ülkelerde bu çocukları tespit etme, tarama, aşılama ve kapsama oranlarını izleme kapasitesini güçlendiren kalıcı sistemlerin oluşturulmasını teşvik etti. Ayrıca yaş uygunluğu politikaları güncellendi; sağlık çalışanları, rutin hizmetler kapsamında aşılanmamış çocukları belirlemek ve aşılamak üzere eğitildi; topluluklar ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği yapılarak telafi çalışmalarına destek verildi.
Daha önce aşıya erişememiş milyonlarca çocuk ve yaşadıkları topluluklara ulaşılması ve sistemlerin güçlendirilmesi sayesinde, ülkelerin gelecekte bu grupların ve benzerlerinin temel sağlık ve aşılama hizmetlerine erişimini sürdürmesi kolaylaştırıldı.
Elde edilen sonuçlar
Katılımcı ülkeler arasında 12 ülke (Burkina Faso, Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Etiyopya, Kenya, Madagaskar, Moritanya, Nijer, Pakistan, Somali, Togo, Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti ve Zambiya), daha önce DTP1 (difteri, tetanoz, boğmaca) aşısını yaptırmamış 5 yaş altı sıfır doz çocukların yüzde 60’ından fazlasına ulaşmayı başardı.
Etiyopya’da 2,5 milyondan fazla sıfır doz çocuk DTP1 aşısı olurken, ülke ayrıca eksik veya hiç aşılanmamış çocuklara yaklaşık 5 milyon doz IPV (çocuk felci) ve 4 milyondan fazla kızamık aşısı uyguladı.
Bu grubun dışında kalan ülkelerde de önemli sayıda çocuğa ulaşıldı. Örneğin Nijerya’da 2 milyon sıfır doz çocuk DTP1 ile aşılandı, 3,4 milyon doz IPV’nin yanı sıra milyonlarca doz başka aşı uygulandı.
BCU kapsamında bu 36 ülke, Gavi finansmanı ile DSÖ ve UNICEF’in teknik desteğinden yararlanırken, bu dönemde birçok başka ülke de pandemi kaynaklı gerilemenin ardından aşılama hizmetlerini yeniden güçlendirmek ve aşıya erişemeyen çocuklara ulaşmak için çalışmalar yürüttü.
Üst düzey açıklamalar
Gavi Aşı İttifakı CEO’su Dr. Sania Nishtar: “Hayat kurtarıcı aşılarla ulaşılamayan çocuklara erişmek için şimdiye kadarki en büyük uluslararası girişim olan Büyük Telafi, hükümetler, ortaklar ve topluluklar birlikte hareket ettiğinde nelerin mümkün olduğunu gösteriyor. Bu başarı sayesinde yalnızca milyonlarca çocuk önlenebilir hastalıklardan korunmakla kalmadı, aynı zamanda içinde yaşadıkları topluluklar da uzun yıllar boyunca korunmuş oldu.”
Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus: “Büyük Telafi Girişimi, COVID-19 nedeniyle sağlık hizmetlerinde yaşanan aksaklıklar sonucu aşılarını yaptıramayan çocukları koruyarak, pandeminin en önemli olumsuz etkilerinden birini tersine çevirmeye yardımcı oldu. Bu başarının arkasında, artık rutin hizmetlerin ulaşamadığı çocukları bulup aşılayabilecek kapasiteye sahip olan sağlık çalışanları ve ulusal aşılama programları yer alıyor.”
UNICEF Genel Direktörü Catherine Russell: “Aşılar hayat kurtarır. Bu girişim, ülkelerin gerekli kaynaklara, araçlara ve siyasi iradeye sahip olduğunda hayat kurtarıcı olan aşıları çocuklara ulaştırmanın mümkün olduğunu gösteriyor. Pandemi sırasında rutin aşılarını yaptıramayan bazı çocuklara ulaştık; ancak hâlâ çok daha fazlasına erişilemiyor. Büyük Telafi ile elde edilen kazanımların sürdürülebilmesi için, özellikle kızamık vakalarının yeniden arttığı bu dönemde, güçlü ve güvenilir aşılama sistemlerine yatırım yapılması şart.”
Önümüzdeki zorluklar
Büyük Telafi kapsamında ilk kez 1–5 yaş arası 12,3 milyon sıfır doz çocuğa ulaşılması önemli bir başarı olsa da, 2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 14,3 milyon bebek rutin aşılama programları kapsamındaki tek bir aşıyı dahi yaptıramadı.
Bu sayının düşürülmesi, en zor ulaşılan topluluklara sürekli erişim sağlayan güçlü sistemlerin kurulmasını gerektiriyor. Ancak bu süreç, artan doğum oranları, çatışmalar ve yerinden edilme, finansman kesintileri ve sağlık sistemleri üzerindeki baskılar nedeniyle daha da zorlaşıyor.
Rutin aşılama hizmetlerindeki kronik eksikliklerin sonuçları açıkça görülüyor. Örneğin kızamık salgınları tüm bölgelerde artış göstererek, 2024 yılında yaklaşık 11 milyon vakaya ulaştı. Büyük salgın yaşayan ülke sayısı ise 2021’den bu yana neredeyse üç katına çıktı. Bu artışın temel nedeni, rutin aşılama programlarındaki boşluklar ve bazı toplumlarda aşıya olan güvenin azalması.
Yoğun kaynak gerektiren geniş çaplı telafi kampanyalarının, yalnızca eksiklikleri gidermeye yönelik tamamlayıcı araçlar olarak görülmesi gerekiyor. Ulusal aşılama takvimlerine uygun zamanda yapılan aşılamalar, çocukları ve toplumları korumanın en sürdürülebilir yolu.
Her nesil için aşılar işe yarıyor
DSÖ, UNICEF ve Gavi; ülkeler ve topluluklarla birlikte 24–30 Nisan 2026 tarihleri arasında kutlanan Dünya Aşılama Haftası kapsamında “Her nesil için aşılar işe yarıyor” temalı ortak bir kampanya yürütüyor. Kampanya, tüm yaş gruplarında aşılama kapsamının sürdürülmesi ve genişletilmesi çağrısında bulunuyor.
Aşılama Gündemi 2030’un ortasına gelinirken, Gavi’nin 2026–2030 stratejisinin merkezinde de yer alan öncelik değişmiyor: En zor ulaşılan topluluklardaki sıfır doz çocuklara ulaşmak ve aşıya eşit erişimi sağlamak. Bu hedeflere ulaşmak için, ülkelerin uzun vadeli yatırımlarını artırması ve ortaklar ile bağışçıların güçlü ve sürdürülebilir destek sağlaması gerekiyor.